Batı’da gelişen gotik tarihsel, kültürel ve felsefi anlamlar barındıran ve tüm bunların edebi metinlerde de yansımasının bulunduğu bir terimdir. Hakikat ve hayalin sınırlarının belirsizleştiği; korku ve gerilim barındıran, tekinsiz karakterler ve mekânları ön plana çıkaran gotik kurgulara Batı’daki gelişim çizgisinden farklı olarak Türk edebiyatında da rastlanmaktadır. Nitekim gotik insanın temel korkularını yansıtan, simgesel, sembolik anlamlarla bezenmiş ve roman kişilerinin psikolojik durumları ile ilişkili bir alan yaratmaktadır. Bu aynı zamanda korkuların kaynağına yönelmemizi sağlayan bilinçdışı bir alana işaret eder. Selma ve Gölgesi de (1941) Türk edebiyatında gotik kurgular arasında yer alan; hakikat ve hayal arasında ‘hayalet’ bir kadının ‘ölümcül’ ve ‘vampir’ gibi nitelikler üstlenerek çevresindekileri korku içinde bırakmasının nedenlerinin irdelendiği bir romandır. Selma’nın neden bir hayalet, hortlak olarak toplumda salındığı ise yaşanılan döneme özgü korkuların kaynağına inmeyi gerektirir. Bu noktada Peyami Safa’nın başta “Kadın Denilen Hayalet” olmak üzere yirminci yüzyılın başında Türkiye’de batılılaşma etkisinde gelişen kadın erkek ilişkileri ile ilgili kaleme aldığı eleştiri yazıları önem arz eder. Toplumdaki değerler çatışmasını değişen kadın imajı üzerinden ele alan yazarın, aynı çatışmayı gotik bir kurgu içerisinde ölümcül ve vampir Selma karakteri üzerinden işlemesi bilinçdışındaki korkuların kaynağını görmek adına önemli bir fırsattır. Bu çalışmanın amacı Selma ve Gölgesi’nde Selma’nın yarattığı korkunun derinliklerini Peyami Safa’nın kadınla ilgili yazılarından yola çıkarak psikanalitik bir yaklaşımla incelemek ve böylece bu korkunun nedenlerini irdelemektir.
EN Аннотация
Gothic, as it developed in the West, is a term that carries historical, cultural, and philosophical meanings, and these meanings are also reflected in literary texts. Gothic narratives—where the boundaries between reality and fantasy become blurred, where fear and tension are foregrounded, and where uncanny characters and spaces are emphasized—are likewise encountered in Turkish literature, albeit along a different trajectory from their Western development. Indeed, the gothic creates a symbolic realm infused with meanings that reflect fundamental human fears and are closely related to the psychological states of fictional characters. At the same time, it points to an unconscious domain that enables us to trace the sources of these fears. Selma ve Gölgesi (1941) is a novel that occupies a place among the gothic narratives of Turkish literature; it investigates the reasons why a spectral woman, assuming “deadly” and “vampiric” attributes, instills fear in those around her in the ambiguous space between reality and illusion. Understanding why Selma wanders society as a ghost or revenant requires delving into the sources of the fears specific to the period in which the novel is set. At this point, Peyami Safa’s critical essays on gender relations in early twentieth-century Turkey, written under the influence of Westernization—particularly “Kadın Denilen Hayalet” (The Woman Called a Ghost)—gain significance. The fact that the author addresses social value conflicts through the changing image of woman and reworks the same tension within a gothic framework through the deadly and vampiric figure of Selma provides an important opportunity to trace the sources of unconscious fears. The purpose of this study is to analyze, from a psychoanalytic perspective and with reference to Peyami Safa’s writings on women, the depths of the fear generated by Selma in Selma ve Gölgesi and thereby to explore the reasons underlying this fear.